Примерное время на чтение статьи 8 минуты
Юлга ниндидер бер шикләнү,борчылу белән чыкты Зөбәрҗәт. Авылда яшәгәндәге газаплы юл мәшәкате канга сеңгәндер шул. Берәр җиргә барасың булса,кичтән район үзәгенә колхоз сөтен илтүче тракторчыдан сорап белешергә кирәк: иртәгә барамы,юкмы?Барса , сине алып бара аламы? Таңнан торып ферма йортында яки олы юл буенда иртәнге савымның төгәлләнүен,лаборантканың эше бетүен, сөт бидоннарының трактор арбасына төялүен көтәргә кирәк. Әле аннан соң да сәгате-минуты җитү белән кузгалып китә дигән сүз юк,кырыкмаса кырык аңлашылмаучылык килеп чыгарга мөмкин. Тракторист шул сөтләре төялгән килеш иртәнге ашын ашарга кайтып киләсе булырга мөмкин. Яки берәр авыр хәлдәге авыруны больницага алып барырга өенә кагылырга кирәк була. Шулай да таңнан торып сөт тракторының салам түшәлгән , бидоннар тезелгән арбасына эләгү бу көнне ничек тә район үзәгенә бару мөмкинлеге бар дигән сүз.
Ташкенттан Бөгелмәгә кайту өчен Зөбәрҗәткә кичке алтыда тимер юл вокзалына килү җитте. Этешеп-төртешеп булса да поездга утырды , менә таң атып килә. Төне буе юлга чыгу шатлыгыннан керфек тә какмады ул. Поезд тәгәрмәчләренең ритмлы көе астында инде Арал диңгезенә дә җитеп киләләр ахры. Вагонга дөя йоныннан бәйләнгән оекбаш сатып йөрүче казах, нугай хатыннарына ияреп кипкән балык, диңгез исе керде.
Ташкентка килеп урнашу Зөбәрҗәткә икенче дөньяга атлап керү белән бер булды.Март ае: тирә-якның әйтеп-сөйләп бетермәслек гүзәллеккә төренгән чагы.Ә аркылыга буйга йөреп чыга алмаслык базарлары.Й-а ходаем , бар икән җирдә гүзәл урыннар,оҗмах күрәм дигән кешегә әллә кая барасы юк икән ,шушында гына киләсе! Беренче көн базарга чыккач бер ни дә ала алмый кайтты ул.Көне буе карап кына йөрде.Әле карап йөрергә дә бирмәделәр.Базарда сату итүче үзбәк халкы алтын чәчле, зәңгәр күзле Зөбәрҗәтнең каян килгәнен бик тиз генә сизеп алалар да ,тотыналар товарларын мактарга.Узып китә башласа җиңеннән тартып яннарыннан җибәрми бимазалыйлар.”Алың, алың!”.”Күрче, ай-һай-һай чырайлы!”диләр.Кызыксынып хакын сорасаң башлаган хактан гел төшеп бетәләр.Әллә ниләр алырдай булып йөрде Зөбәрҗәт, әмма яңа килеп урнашкан кыз кесә хәлен уйлый да “Әйдә ярар, эшли башлыйм инде, аннан иң-иңнәрен алырмын дип үз-үзен юатып китә.Әмма сатучылар андый-мондый гына түгел,киткән җиреннән кире борып алып килеп тагын кыстый башлыйлар.Зөбәрҗәтне бу якларга ияртеп алып киткән Сәлисә апасы аны ахры өйрәтте:”Син Зөбәрҗәт нинди дә булса ошаган әйбер күрдем дип шаккатып карап торма, болар шома халык бер тиенсез калырсың.Әле эшкә урнашып акча эшли башласаң әллә ниләр алырсың,базар кача торган урын түгел”,дип тиз-тиз йөртә башлады.Ә ул булмаган акчасына күңеленнән инде әллә ниләр алып бетерде.Аллы-гөлле атлас, сатин,ефәк чүпрәк-чапраклар, ушларыңны алырдай ,әллә нинди бизәкләр төшерелгән яулыклар,камзул-түбәтәйләр,читек-чүәкләрнең ниндиләре генә юк.Зөбәрҗәтнең башы әйләнеп күңеле болгана башлады.Ә базарның җиләк-җимеш сатыла торган өлешенә килеп чыккан саен аның авызында төкереге кибеп интектерде.Ул аларны ашап карау түгел күргәне дә юк бит.Алар барысы да бик-бик тәмлеләр ахрысы.Сәлисә апасы сатучы үзбәкләр белән сатулаша-сатулаша бер ничә төр җимеш алды да кайтырга кыстый башлады.Ә Зөбәрҗәт мондагы хәлләргә вәйран булып өйдә туган авылында калган кызы белән әти-әнисен уйлады:Их күрсәтергә иде аларга да менә шушыларны.Аларның да бит моны төшләрендә дә күргәннәре юк.Ашатырга иде мондагы җимешләрнең иң-иң тәмлеләрен генә,кидерергә иде мондагы асыл киемнәрне аларга да.
Кайтырга бик тәфсилләп әзерләнде Зөбәрҗәт. Кызына дигән бүләк-күчтәнәчләр генә дә бер чемодан булды. Аннан әнкәсенә,әткәсенә, туган тумачаларга,күрше-күләнгә дә бүләкләр ,күчтәнәчләр төяде.Поездга тикле дус кызлары китереште,әмма Бөгелмәдән ничек кайтырмын дигән борчулы уй һич ташламый инде. Ике кулына ике чемодан, ике төенчек. Берәр мәрхәмәтле юлдаш очраса ярар иде, дип тели менә . Алганда аласы килә, берсендә калдырасы килми. Бер кайткач, кайнанасын да күрәсе килә,аңа да бик матур кашемир яулык алды. Ләкин атна ун көнгә генә кайтып Актирәккә дә бару икеле.
Актирәк,Актирәк… .Исемең бик матур булса да,Зөбәрҗәт күңелендә бер генә җылы хисләр уятмыйсың шул.
Актирәк бистәсенә килеп урнашу белән Зөбәрҗәтне штукатурчылар бригадасына өйрәнчек итеп куйдылар. Эшче кулларның күп кирәк булуын исәпкә алыптыр инде,килеп чыккан катлаулы хәлне бик җиңел хәл иткәннәр:яшәү өчен вагоннар куйганнар иде. Вагоннардан кечкенә шәһәрчек барлыкка килгән.Шул вагоннарның берсеннән Зөбәрҗәткә дә торыр урын бирделәр.Әти-әни канаты астыннан чыгып өйрәнмәгән бала башта куркыбырак калды. Сагыну ,юксыну хисләре дә тынгылык бирмәде. Ни генә әйтсәң дә монда кайгыртучан әтиең белән йомшак күңелле әниең юк шул инде.Колхознең сыер бозаулары арасында кайныйсың килмәсә,менә сиңа таш, балчык эше. Җаны теләгән,җылан ите ашаган, ди.Ничек булса да булсын,барыбер түзәм диде ул үз-үзенә үҗәтләнеп.Эшчеләр ашханәсенең кәбестә шулпасында пешкән йодрык-йодрык дуңгыз майларын да ашады.Ашый алмый уксып интеккән чаклары да бер генә булмады.Җәмәгать мунчасына барып мунча керә алмый кайтуы үзе бер тамаша булды.Хәзер генә көлке ул,ә ул чакта…
Бер ялда иптәш кызы белән мунчага киттеләр.Хәмдия дә беренче тапкыр бара.Ишектән килеп керү белән чиратка басып бер сәгать торгач билет алып чишенү бүлмәсенә керделәр. Зур гына бу бүлмәдә эзләнеп йөри торгач икесенә бер буш урын табып чишенә башладылар.Пыш-пыш килеп әкрен генә тирә-якка күз ташлап чишенеп ятучы кызларга юеш чиркангыч тәннәре белән тиеп-тиеп китүче шәрә хатынннар, мәктәп яшенә якынлашып килүче ,күзләрен тасрайтып карап йөрүче әниләренә ияреп килгән малайлар, бөтен хутына чәчләрен башларын тузгытып елап утыручы балалар, ниндидер бер кием өчен шар ярып талашып ятучы ике марҗа түтәй:әле болар кыямәт каюмының алгы ягы гына булган икән.Ничек кирәк алай, мең бәла белән мунчаның юыну бүлмәсенә барып кергән Зөбәрҗәт белән Хәмдия бер ара ни булганың аңышмый тордылар.Я Алла! Ап-ак пар эчендә берни күрерлек түгел.Симез-симез хатыннарның юеш тәннәре белән килеп орынудан кая барырга белми шактый тордылар.Аларны шул шәрә тәннәр әле бер якка ияртеп алып киттеләр ,әле икенче якка.Бераздан күз ияләнә башлагач күргәннәре дә тәнең тартылмыйча юнып йөрерлек түгел иде.Бер җирдә таслар тоткан шәрә озын чират торса, икенче якта бөтен мунчасына бер булган өстән агып торучы душка этеш-төртеш.Бервакыт кызларның каршысында диярлек кемдер ташлапмы,төшеп калганмы бер кечкенә сабын кисәгенә басып егылып киткән әби шар ярып бакыра башлады. Кемдер шул егылып яткан карчыкның кулына басып китте.Ярдәм итәм дип карчык ягына тартылган Зөбәрҗәтне кемдер ялгыш этеп җибәрде.Ул да чак егылмый калды.Шул мәшхәрдә алар ничектер теге душ астына барып керделәр.Салкын су тәннәрен өтеп алгач бер-берсенә карашып алдылар да тиз генә ишеккә йөгерделәр.Шул булды шәһәр мунчасы. Бакча уртасында ыс исе ,хуш исле каен себеркесе исе аңкып торган авыл мунчасында юынып үскән кызлар,яңадан ул мунчаны урап уздылар.
Беркем белмәгән, авылдан килгән кыз бала кулга акча керә торган эш булгач түзде, тырышты. Бер өйрәнеп киткәч,үзбаш булып та эшли башлады. Эшне һәрчак җанын-тәнен биреп ,булгач булсын дип эшли ул.Ничек булса да булсын, түлке авылда гына калмыйм,дип антлар эчте бит . Дуслар да тапты үзенә. Керәшен кызы Галя һәрчак терәк булды Зөбәрҗәткә.Бер бригада да эшләгән,бер вагонда янәшә койкаларда йоклаган кызлар –аерылмас булып дуслаштылар. Кичләрен генә Галя егете белән чыгып китә ,ә Зөбәрҗәт чыгарга бик яратмый. Яратмаудан да бигрәк кызлар үзләре генә чыгарлар иде,әнә ташчылар бригадасына төрмәдән берәү кайткан ди-Веня исемле.Аңа кич очраса-а-аң,кыяфәте көндез дә юлның икенче ягыннан әйләнеп китәрлек.
Шулай да тимерюлчылар клубына берничә тапкыр кинога барып кайтты ул. Анысында да Галя мәҗбүриләп үзләре белән алды:”Әллә монда вагон сакларга килдеңме?Яшь чак бер генә ул,” диде Галя белдекле кыяфәттә,” Шундый чибәрлегең белән кешедән качып ятасың.Әллә сиңа тиң булырлык егетләр юк дип беләсеңме тирә-якта.Берәрсен үзеңә каратсаң, яклаучың булыр менә”.
Зөбәрҗәтнең егетләр белән йөреп караганы юк та юк инде анысы.Авылда да “Зөбәрҗәт” дип төкерекләрен йотып йөрүчеләргә әйләнеп тә бакмады ул.Үзенә тиң булырдай дип санамагач нишләсен инде.
Галяның егете бар менә.Егет дисәң дә егет.Тимерюлчылар клубында баянчы булып эшли ул.Үзе шушы бистәнеке.Аксыл чәчле ,эре сөякле, карап кына торырдай сөйкемле егет,җитмәсә сүзгә шул тикле оста.Азамат ни дә булса сөйли башласа ,авызыңне ачасың да аңа карап катасың.Зөбәрҗәт үзе дә сизмәстән:егетең булса шундый булсын икән ул,дип уйлый.
Поезд тәрәзәсеннән каршы йөгергән авыл-шәһәрләрне, дала-куакларны карап кайту үзеннән үзе үткәннәрне искә төшерә .Кая булса да чыгып китәргә, бары тик авылда гына калмаска дип ашкынып чыгып киткән туган төбәк, туган туфрак үзәкләрне өзеп үзенә дәшә.Торган җире”җәннәт бакчасы “булса да,туган җир белән бәйләп торучы күренмәс җепләр, шул кадәр киерелеп, тартылып бәгырьне кысалар,күкрәк читлеге бу киеренкелеккә түзми шартлар кебек.Поезд әз генә тизлеген арттырып, тыкылдавы җитезрәк ишетелә башласа, Зөбәрҗәтнең дә йөрәк тибеше тизрәк-тизрәк дигән аваз чыгара кебек.
Азамат һәр яктан да “егет солтаны” булып күренсә дә Зөбәрҗәтнең иң якын дустының егетен тартып алыр исәбе юк иде.Моңа Галя үзе сәбәпче булды.Һәрхәлдә Зөбәрҗәт шулай уйлый.
Галя белән Азамат берәр җиргә барырга җыенсалар Азамат кызлар торган вагонга килә дә Галяның җыенганын көтеп утыра.Ирексездән Галяның җан дусты Зөбәрҗәт белән ничек тә сүз алышырга туры килә.Ә Азаматның телгә осталыгы,юк кына нәрсәне дә эчләрне катырып кызык итеп сөйли белүе Зөбәрҗәткә рәхәт.Ул Азаматның һәр сүзеннән тәгәри-тәгәри көлә,аның тагын килүен үзе дә сизмәстән көтеп йөри.Азамат килеп керсә Зөбәрҗәт кояштай балкый,сөенече йөзенә бәреп чыга.Ә бу Галяга бер дә ошамый башлады.
-Син кызый,минем Азаматка күзеңне бик алартма,беткәнме әллә сиңа үзең кебек”авыл боламык”лары-,диде беркөнне Галя бик эре генә.Башка вакытны дус итеп йөрсә дә үзенең өстенлеген сиздерүе бу,ни дисәң дә Галяның укыган штукатурчы,бригадир булуында.Зөбәрҗәт тә мин минлекне бик кичерә торган түгел.Авыл боламыгы дигән сүзне ул үлсә дә күтәреп йөрми.Галя үзе дә шәһәрдән чыккан кыз түгел.Белсен Зөбәрҗәтнең кем икәнен.Азаматны бөтенләй тартып алу максаты булмаса да, Галяны ирештерү өчен үҗәтләнеп Азамат янында бөтерелә башлады ул һәм ник шулай эшләвенә мең кат үкенде.Азаматка шул гына кирәк тә,ул аңа сагыз булып ябышты.Галя аңа әллә бар,әллә юк.Читкә кагылган Галяның дулавының чиге-чамасы юк иде. Зөбәрҗәткә чамасыз һөҗүм башланды
-Бел кызый!Әгәр дә Азаматны миннән тартып алырга уйлыйсың икән,диде ул үтемле генә итеп ,-мәңге бергә була алмаячаксыз,алай гына да түгел,бәхетнең чыраенда күрмәячәксең!Мин уйнап сөйләшмим”,диде.Һәм сүзендә торды да: иң беренче итеп Зөбәрҗәтне еракка йөреп эшли торган бригадага күчертте.Аннан бер вагонда яшәгән кызларны Зөбәрҗәт белән аралашудан тыйды.Ерак-ерак авыллардан җыелган ,акны карадан аерырга өйрәнмәгән беркатлы авыл кызлары ут янып торган Галядан шөллиләр иде.Тора-бара коменданттан Зөбәрҗәтне квартирага күчәргә мәҗбүр итте.Зөбәрҗәт тә бер яңагына сукканда икенчесен куеп тора торганнардан түгел шул.Башта Азамат килгән саен,дус кызыңның егетен тартып алуны начар гамәл дип караган булса, хәзер Галяга ачу итеп юри аның яныннан Азамат белән җитәкләшеп узып китә башлады.Шулай итеп китте-китте, август аенда алар туй да ясап куйдылар.Галя такмаклый-такмаклый елап куш йодрыклап мендәрне төйде:”барыбер яшәтмим,барыбер яшәтмим”диде.
Ул чактагы беркатлы унҗиде яшьлек кыз Галяның «барыбер яшәтмим»дигән сүзен колагына да элмәде.Ә ул буш сүзләр булмаган икән. Азамат белән берничә ел яшәгәч, Зөбәрҗәт авылдан чыгып киткәндә әнисе «башларыңны мамык мендәрләргә салып йокла, балам»дип биргән мендәр эченнән бала йодрыгы кадәр бер төенчек табып алды.Андый бозым-китемнәргә ышанмаганга,шикләнә белмәгәнгә ул аны ишек алдындагы бүрәнә өстенә куеп актарды.Эченнән чыккан чәч ,тырнак, кыска йон, тагын шуның ише нәҗес-шапшак нәрсәләр икәнен күргәч,куркып ишек алдына сибеп җибәрде.Әмма күңелдә ниндидер бер шик, курку калды.